SRPSKO NASLEĐE
   ISTORIJSKE SVESKE
   BROJ 8AVGUST 1998.
SRPSKO NASLEDJE

Manastiri na Fruškoj gori

VIZANTIJSKI ZOOGRAFI I BAROKNI MOLERI

Piše:
Željko Fajfrić
Sremska eparhija _ prvo sa sedištem u Krušedolu, kasnije u Opovu _ osnovana je 1500. godine, kad je sofijski mitropolit Kalevit, zamonašio Đorđa Brankovića, davši mu monaško ime Maksim. Od pada Despotovine, srpska crkva potpada pod Ohridsku arhiepiskopiju, pa je osnivanje Sremske eparhije utoliko značajnije što će prečanski krajevi na sebe morati da preuzmu teško breme očuvanja verskog i nacionalnog srpskog bića,primajući udarce od Turske, pa zatim od Turske i Ugarske, pa od Turske, Ugarske i Austrije. No, srpska prisutnost u ovim krajevima pokazaće se veoma žilavom. Šesnaest fruškogorskih manastira predstavljali su često odbranu srpstva, onu koja nikad nije popustila

Period intenzivne gradnje fruškogorskih manastira može se ograničiti na vreme boravka članova porodice Branković u Sremu, a to je period između 1465. godine (te godine Vuk Grgurević je dobio na upravu Kupinik i Berkasovo) pa do prvih godina DžVI veka. Čudno da taj period između smrti patrijarha Arsenija II (1463) pa do obnavljanja Pećke partijaršije (1557), za pravoslavnu crkvu u Sremu toliko plodonosan, jeste istovremeno i najteže doba u istoriji Srpske pravoslavne crkve.

Nakon pada Despotovine (1459) najveći deo te-ritorije srpske patrijaršije je dospeo pod neposrednu kontrolu Ohridske arhiepiskopije. To je omogućilo da Srem, sa svojim brojnim pravoslavnim stanovništvom, preuzme versku (a u mnogo čemu i nacionalnu) misiju među srpskim narodom. To nije iznenađujuće budući da je srpska etnička prisutnost u panonskim oblastima bila veoma žilava i zadržaće se u svim razdobljima strane vlasti, ugarske, turske, austrijske koje su se naizmenično smenjivale.

Manastir Krušedol osnovan je 1509. godine, manastir Jazak 1522, manastir Šišatovac 1540, Mala Remeta 1541, Novo Hopovo 1541, Rakovac 1545, Staro Hopovo 1545, Bešenovo 1545, Grgeteg 1545, Manastir Remeta 1562, Fenek 1563, Kuveždin 1566, Petkovica 1566, Vrdnik 1566, Divša 1566, Privina Glava 1566, Beočin 1578. Tačnije rečeno, ovde su navedene - ne godine osnivanja koje se ne mogu pouzdano utvrditi, već godine kad je njihovo postojanje dokumentovano i zabeleženo. Od ovih sedamnaest manastira na Fruškoj gori, samo u osam su sačuvane srednjovekovne crkvene građevine (Krušedol, Jazak, Novo Hopovo, Rakovac, Bešenevo, Velika Remeta, Divša, Petkovica), jer je u većini manastira na "sremskoj Svetoj Gori", tokom 18. i 19. veka, došlo do obnavljanja, obimnih rekonstrukcija i izgradnje novih crkava.

Najtačnije bi bilo reći: tačno vreme postanka "prečanskih" manastira nije poznato. NJihov nastanak treba vezati za kraj 15. i prvu polovinu 16. veka.

Legende i predanja pomeraju datum njihovog postanka u dalju prošlost, pa čak i neki zapisi svedoče o crkvenom životu - svih krajeva još u vreme "kad je Sveti Sava hodio zemljom". Kovilj je, po predanju, osnovao "srpski kralj, gospodar Beograda" - najverovatnije se misli na Dragutina, koji je imao dvor kraj Čortanovaca. Vrdnik se vezuje za Kneza Lazara, kao osnivača, i ta legenda nastala je, verovatno zato što su mošti Lazarove bile prenete iz Ravanice u Vrdnik, prilikom bekstva ravaničkog bratstva.

Monašenje Despota Đorđa Brankovića

Despotu Grguru Brankoviću, pripisuje se osnivanje manastira Grgetega, po njemu je manastir, navodno, dobio ime. Postoji i predanje da je manastir podigao Zmaj Ognjeni Vuk, za svog oslepelog oca Grgura.

Pominje se svetogorski kaluđer Arsenije kojeg je Sveti Sava rukopoložio za igumana manastira Mesića, čije se datiranje tako pomera čak u 1225. godinu. Slično je, u manastiru Zlatica, rukopoložen iguman Joanikije, od Svetog Save, čak iste 1225. godine.

No, nije sve išlo lako jer je do organizovanog rada Srpske pravoslavne crkve u Sremu trebalo sačekati do 1500. godine kada je u Srem dolazio sofijski mitropolit Kalevit da zamonaši despota Đorđa Brankovića (Maksim). Tada je osnovana i Sremska eparhija sa sedištem u Krušedolu (kasnije i Hopovu). Nekako od toga doba počinje se i sa intenzivnijom gradnjom pojedinih manastira što ne treba shvatiti apsolutno jer svi datumi i sva periodizacija jesu tek provizorni pošto je sasvim sigurno da su neki od fruškogorskih manastira nastali i prije ovoga vremena, odnosno prije no što su Brankovići stigli u Srem.

Manastir Rakovac, sa oštećenjima iz Drugog svetskog rata: rekonstrukcija završena 1959. godine

U to vreme Turci nisu nikako bili nepoznanica za Srem jer su oni još od prije upadali i odvodili roblje. Tokom 1439. godine Turci su imali jedan veliki upad u Srem i sa sobom odneli ogroman plen. Mehmed Hasan-beg Ogli-zade o tome govori: "Ugarsku su zemlju tako oplenili da se mogla dobiti robinja za par čizama, a jedan mladić, stasa kao čempres, prodavao se za pedeset aspri. Plen koji je ovoga puta dopao šaka borcima za veru u istorijama je zabeležen da nije dotle nikad toliko bio". U sledećih 100 godina od dolaska Brankovića, Srem će da bude neprelazni bedem za turske upade i gotovo svi njihovi napadi su lomljeni baš tu. Osim toga, Srem će da predstavlja sigurno pribežište za sve one koji su sklanjali iz Srbije pred Turcima. Na neki način postaće sabiralište za sve one koji su ne samo tražili fizičku zaštitu od Turaka, već i zaštitu od duhovnog terora.

Turski most na Savi

Međutim, 1521. godine puca i ta poslednja prepreka pred turskom plimom. Te godine turski sultan Sulejman Veličanstveni opseda Beograd i Šabac, a započinje gradnju mosta preko Save. Tada je počelo strahovito pustošenje i poSremu. Taj zadatak je poveren bosanskom sanyak-begu Bali -beg Jahjapašiću koji zauzima Kupinik, Slankamen, Mitrovicu, Berkasovo, Karlovce, Petrovaradin, Kamenicu, Čerević i Ilok. Tvrdi gradovi su rušeni, a kameni materijal je odvežen ne bi li se njime utvrdila Beogradska tvrđava.

Nova, još strašnija plima turskog osvajanja je naišla 1526. godine kada se Turci ne zaustavljaju u Sremu već tuku Mađare na Mohaču. Nakon toga, čitav Srem je postao deo turskog carstva i turske posade su u svim gradovima sve do Iloka, a Srem spada pod vlast smederevsog sanyak-bega, tadašnjeg zapovednika Beograda. U tom momentu u Sremu gotovo i da nije bilo stanovništva, koje je jednim delom izbeglo, a drugim delom isečeno ili odvedeno u ropstvo.

Istovremeno i Sremska eparhija kao vikarna eparhija biva pridružena Beogradskoj mitro-poliji, te su se stoga beogradski mitropoliti tokom XVI i XVII veka nazivali i sremskim.

U to vreme Srpska pravoslavna crkva je igrala možda i svoju najveću ulogu od svoga postojanja. U odsustvu srpske propale srednjovekovne države bila je jedini domaći politički i ideološki činilac integracije srpskog pravoslavnog življa. U tom okviru crkvene vođe su se sa dosta veštine snašle u novoj situaciji i prilagodile novim odnosima koji su vladali usklađujući svoje delovanje novim prilikama tako da je crkva čak i svoj centralni aparat prestrojila, stvorivši crkveno-laički sabor.

Obnavljanje Pećke patrijaršije 1557. godine dovelo je do verskog i nacionalnog ujedinjenja srpskog naroda i tada je ponovo vaskrsla ideja o stvaranju izgubljene države, u to doba u Sremu već pomalo posustalog programa. Bilo je očigledno da dotadanje političke vođe (pa čak ni Brankovići) nisu u stanju da izvrše ujedinjenje zbog suprotnih političkih interesa koji su ih ometali u sprovođenju bilo čega ozbiljnijeg. Stoga je Pećka patrijaršija, odnosno Srpska pravoslavna crkva, preuzela pitanje nacionalnog ujedinjenja i obnavljanje propale države. Da je u tome bila uspešna vidi se iz toga što je uspela da to pitanje nametne u dve protivničke države (Austrija i Turska) u kojima su Srbi u tom momentu boravili.


Hrišćanima je bilo zabranjeno da grade nove crkve, zapaljenoj crkvi nije se smeo graditi krov, nego je bilo dozvoljeno samo da se pokriva trskom, zvonik se nije smeo dizati, a crkve su se mogle otvarati samo uz dozvolu muselima. Poreska politika bila je sve stroža, da bi najzad Turci uvođenjem ogromne poreske takse na crkvena imanja primorali crkvu da sama ponovo otkupljuje vlastita imanja. Mnoge crkve i manastiri bili su zatvoreni jer nisu skupili potrebnu sumu. A proces poturčavanja imao je u Sremu poseban, dodatni ritual. Poturčenjaku bi vešali kesu kamenja oko vrata, i vodili ga pred crkvu. Morao bi gađati crkvu kamenjem i pljuvati po ikonama.


Vladike zamenjuju despote

Time su crkvene starešine na sebe preuzele teret da budu ne samo vrhovne duhovne vođe, već i svetovne starešine (etnarsi), pa su na neki način zamenile stare despote. Bez te i takve crkve ne bi se srpski narod, bez ikakve sumnje, mogao u tim sudbonosnim godinama pojavljivati kao bilo kakav politički faktor, niti bi se u narodnoj ideologiji mogla od turskih nasrtaja zadržati živa svest o nekadašnjoj veličini Nemanjićke države. Time je i proces stapanja pravoslavlja sa srpskom narodnošću, započet još u XV veku, u potpunosti dovršen. Vaskrs Pećke patrijaršije je na neki način shvaćen kao vaskrs izgubljene države, a u patrijarsima je narod video naslednike nestalih vladara i vlastele. Srpska pravoslavna crkva je delimično izgubila svoj dogmatski karakter, dobijajući sve više etnički, usvajajući atribut "srpska crkva".

"Ona je bila sastavni deo narodnog duha, gotovo isto onako kao i folklor", piše Jovan Cvijić.

Osećajući da su srpske političke vođe uglavnom slomljene, ali pravilno uviđajući da je sada njihovu ulogu u potpunosti preuzela Srpska pravoslavna crkva, Turci su pokušali i nju da suzbiju. Oružjem se na crkvu nije moglo i Turci su krenuli suptilnijim metodama protiv nje. Iz tog vremena ima dosta sačuvanih podataka o tome kako su Turci pretvarali crkve u yamije. Glavna na-mera je bila u postepenom potiskivanju hriš-ćanskih stanovnika iz naselja gradskog tipa. Taj proces je bio naročito primetan u onim momentima kada bi Turci tek osvojili novu teritoriju. U kasnijem periodu oni nisu u tolikoj meri pretvarali hrišćanske objekte u muslimanske, ali su ih raznoraznim drugim merama gušili. Hrišćanima je bilo zabranjeno da grade nove crkve, a ako bi koja slučajem izgorela mogla se samo pokriti trskom, ali se nikako nije smeo podizati zvonik. Osim toga crkva se nije mogla otvarati ni zatvarati bez dozvole muselima.

Pljuvanje po ikonama

Turci su dosta energije utrošili na prevođenje hrišćana u muhamedance, ali čini se da u Sremu nisu imali onoga uspeha koji su postigli u Bosni. Stoga su koristili i neke "dodatne mere" ne bi li taj proces ubrzali. Poznato je da su "poturčenjacima" vešali torbe sa kamenjem o leđa, odvodili ih do njihove pređašnje crkve gde bi on onda gađao kamenjem crkvu i pljuvao po ikonama.

Proces nestajanja hrišćanskih bogomolja je ubrzan turskom fiskalnom politikom. U samom početku poreski nameti nisu bili veliki, ali vremenom su strahovito povećavani. U vreme sultana Selima II (1566-1574), početak njegove vladavine se smatra i početkom krize Osmanskog carstva, izvršena je "prodaja crkava i manastira".

Ni crkve i manastiri u Sremu nisu uspeli da izbegnu tu pošast. Kako su turski državni rashodi premašili prihode turska blagajna je morala pronaći nove izvore, i u tome je krenula jednim neuobičajenim putem. Tokom 1566/67. godine izvršen je popis kompletne manastirske imovine u Sremu i njena procena. Na osnovu vrednosti popisane imovine određivana je tapijska taksa koja se morala platiti. Radilo se praktično o otkupu sopstvenog imanja.

Iz sremskog deftera za Sremski sanyak vidi se da su Turci uslovili držanje manastirskih imanja plaćanjem tapijske takse carskoj blagajni (1567/8). Manastiri koji to nisu mogli da plate bili su prodani, a kaluđeri su se raselili.

Bilo je slučajeva kada su umesto manastira taksu plaćali neki od bogatih ljudi, a sve u pokušaju da se oni spasu od propasti. Od šesnaest sremskih manastira (koji se nalaze na turskom popisu) samo dva od njih, i to Hopovo i Vrdnik, nisu bili u mogućnosti da plate traženu svotu, ali našla su se dvojica hrišćana (jedan od njih juzbaša) koji su namakli potrebnu svotu. Ipak, sve su se te mere turske politike pokazale kao tek delimično uspešne, a manastiri su se održali.

Svetiteljski kult Brankovića

Sumarno gledajući, Srem je imao snažnu duhovnu osnovu 1690. godine pred dolazak patrijarha Arsenija III Čarnojevića u vreme Velike seobe. Velika plima izbeglog srpskog stanovništva se slila u Srem, ali tu nisu svi i ostali. NJihov put je bio mnogo duži, preko južnog Banata do Temišvara i Arada. Na tom prostoru niklo je (ili popravljeno) oko 30 manastira, od kojih više od polovine na obroncima Fruške gore. Verovatno da je tome doprineo i izgrađeni svetiteljski kult porodice Branković kao i to što su mošti nekoliko članova njihove porodice počivale u fruškogorskim manastirima.

I pored sve tragedije to su bile velike godine za Srem.

Donete su mošti kneza Lazara u Vrdnik, a 1705. godine u Jazak mošti cara Uroša.

Tada se stvorila jedna čudna situacija. U fruškogorskim manastirima su boravile mošti svih nosilaca državnog legitimiteta, počev od Nemanjića preko Lazarevića pa sve do Brankovića. I ne samo njih. Pojavio se i novi kult Stevana Štiljanovića. No, ni to nije bilo sve.

U Krušedolu su pohranjene mošti sv. Arsenija arhiepiskopa srbskog, u Hopovu su bile mošti sv. velikomučenika Teodora Tirona, čestica "Životvorjaščago dreva", mošti sv. mitropolita Petra Kijevskog, Rakovcu desna ruka sv. velikomučenika Prokopija, Beočinu čestica moštiju velikomučenice Varvare, Vrdniku (pored tela kneza Lazara) desna noga mučenice Anastasije kao i čestica "čestnoga drveta".

U Bešenovu su bile mošti sv. mučenika Kirina i jedan prst od "ruki Predtečev", a u Šišatovcu (pored tela Stevana Štiljanovića) mošti sv. Jevtimija episkopa sardijskog kao i čestica sv. Merkurija, Pantelejmona i Prokopija.

U Grgetegu su bile dve kosti sv. Georgija i novog mučenika Jovana kao i nožno stopalo sv. Tekle, dok je Rakovac imao desnu ruku sv. velikomučenika Prokopija, jedan prst sv. Georgija i česticu moštiju sv. Dimitrija.

Ovoliki broj svetiteljskih moštiju sa čudima koja su se pomoću njih dešavala bio je svemoćna zaštita ne samo od spoljnjeg neprijatelja već i od unutrašnjih pljačkaša. Kao takve one su izvršile veliki uticaj na pravoslavni živalj u Sremu i bile uzrok velikih narodnih okupljanja u svečanim danima. Time se nacionalna homogenost održavala, a verska svest jačala. Tek tada se moglo uvideti da pojedinac može samo kao član celokupnog društva, a ne kao izolovana jedinka, da postigne pravu versku istinu i da se odbrani od stranih nasrtaja, bez obzira da li su oni fizički ili duhovni.

Osim toga počeli su fruškogorski manastiri da održavaju veoma blisku vezu sa Rusijom. Veze manastira Krušedola su počele krajem XVI veka i održavale su se sve do kraja XVIII veka. Monasi iz manastira Beočina su u Rusiju putovali prvi put u decembru 1622. godine, manastira Bešenova avgusta 1638. godine, Hopova u septembru 1638. godine.

S druge strane, Srpska pravoslavna crkva je doživljavala teške trenutke. Stalni pokušaji patrijarha Arsenija III da obezbedi veću autonomiju i slobodu za delovanje Srpske pravoslavne crkve kao duhovne i društvene snage (tada zapravo i jedine) srpskog naroda nisu u Austriji nailazili na razumevanje. Prvi udarac je došao Karlovačkim mirom iz 1699. godine kada je pod vlašću Austro-Ugarske došlo sedam eparhija Pećke patrijaršije dok je pod Turcima ostalo daleko više.

Tada je došao i drugi udarac. Jedinstvo crkve je bilo razbijeno kada je na mesto patrijarha Arsenija III u srpskim zemljama pod turskom upravom imenovan za patrijarha Kalinik. Sada je crkva imala dva patrijarha i to je tako potrajalo sve do smrti Arsenija III (1706).

To je bilo vreme kada su austrougarske vlasti uz pomoć katoličke crkve pokušale da uvedu uniju.

Do tog vremena, sa Odlukom cara Leopolda I iz 1695. godine., Srem i slavonija su sačinjavali patrijaršij-sku ili mitropolitsku eparhiju sa sedištem u manastirima Vrdniku ili Orahovici u Slavoniji. Odlukom narodno-crkvenog sabora u Krušedolu 1708. godine Srem je postao arhidijeceza sa sedištem u manastiru Krušedolu, a od 1713. godine u Karlovcima.

Završni udarac za Srpsku pravo-slavnu crkvu je došao 1766. godine ukidanjem Pećke patrijaršije.

I pored svega fruškogorski manastiri su se uspeli održati. Vizitacija iz 1771. godine (po naređenju mitropolita Jovana Đorđevića) pokazala je koje su se sve srpske svetinje i druge dragocenosti sakupile u manastirima.

Nisu to samo bile mošti svetaca, bilo je tu još i više drugih dragocenosti, ali ne u onom materijalnom smislu. Zapravo, bilo bi sasvim pogrešno smatrati fruškogorske manastire nekim oblikom muzeja i njihove dragocenosti gledati kao umetničke predmete interesantne laicima. Oni jesu i to, ali i mnogo više. Sve ono što se nalazi u manastirima, od arhitekture, ikonostasa, fresaka, moštiju, rizničkih dragocenosti, ima višeslojno značenje i predstavlja deo suštine manastirskog postojanja. Upravo zahvaljujući svetiteljskim kultovima, moštima, rizničkim dragocenostima, fruš-kogorski manastiri su uspeli da sačuvaju duhovni portret čitave epohe srpskog feudalizma koji je nestajao, ali i da predstave novo vreme gde je vodeću ulogu dobilo građanstvo. Oni su u svojoj suštini predstavljali temelje srpstva u delu koji se odnosi na duhovnu kulturu srpskog naroda. Zato nužno predstavljaju ne samo istoriju srpske umetnosti, već su (što je možda i važnije) osigurali nacionalni identitet koji je u možda najtežim vremenima bila osnova za očuvanje narodnog osećanja.

Učeni mlazi iz manastira Rača

Fruškogorski manastiri su možda u samom početku imali isključivo nacionalno versku misiju, ali za početak je i to bilo dovoljno. Objektivno nije se ni moglo više. Stvoreni su kultovi majke Angeline (Krušedol), kneza Lazara (Vrdnik), cara Uroša (Jazak), Stevana Štiljanovića (Šišatovac) koji su okupili mnoštvo ljudi ne dozvoljavajući slabljenje nacionalnog duha. Tako razvijen versko nacionalni kult će u sledećim vekovima, bolje od svih oružja, da štiti srpstvo i pravoslavlje od pokušaja koji su dolazili najpre od Turaka, a onda od još žešćih pritisaka iz Austro-Ugarske. To nisu bile lake godine jer naši preci "imali su krvlju da plate zemlju koju su naselili, svoju veru i privilegije".

Vremenom fruškogorski manastiri su svojoj nacionalnoj ulozi dodali i kulturnu. Ta kulturna uloga u današnjim razmišljanjima nepravedno je potisnula onu nacionalnu bez koje zapravo ni kulturna ne bi bila moguća. Kulturna delatnost fruškogorskih manastira je naročiti zamah dobila nakon dolaska patrijarha Arsenija III Čarnojevića (1690), budući da su u toj velikoj nesrećnoj Seobi i Srem došli mnogi pismeni monasi iz Srbije (iz manastira Rača na prvom mestu). Ovi monasi su sa sobom doneli mnoštvo knjiga, crkvenih utvari i drugih dragocenosti, ali ono što je najvažnije, ne samo da su se naselili i obnovili nekoliko porušenih fruškogorskih manastira, već su nastavili sa onom delatnošću kojom su se bavili i u Srbiji. I do tog momenta biblioteke manastira u Fruškoj gori bile su bogate vrednim knjigama, ali se malo ko bavio prepisivačkom delatnošću. Sada je to bilo izmenjeno i počelo je sa prepisivanjem crkvenih knjiga. To svakako nije bila književnost, ali zbog afiniteta prepisivača (rad ornamenata, radovi u boji, minijature), pretvorila se u umetnost. No, nakon XVI i XVII veka, prepisivačka delatnost posustaje, a pisane knjige bivaju postepeno zamenjivane štampanim.

Tek kasnije (XVI i XVII vek) Srem daje svoj originalni doprinos književnom stvaralaštvu kroz pohvalna slova vladici Maksimu despotu Stefanu Brankoviću, Stefanu Štiljanoviću, zatim službe vladici Maksimu, despotu Jovanu, Stefanu i Angelini Branković, i Stefanu Štiljanoviću.


Od Srema, preko Banata, do Temišvara i Arada, niklo je tridesetak srpskih manastira. A u petnaestak fruškogorskih manastira, početkom 18. veka, bile su mošti Nemanjića, Lazarevića, Brankovića - svih onih koji su simbolički značili nosioce srpskog državnog legitimiteta. Stvoreni su kultovi majke Angeline u Krušedolu, Kneza Lazara u Vrdniku, Stevana Štiljanovića u Šišatovcu...


Barok jedinstven za zidanje

Naravno, stvorena je i religiozna arhitektura koja se razvila u dva pravca. Jedan je pun srednjo-vekovnih motiva i predstavlja direktan uticaj manastirske arhitekture sa juga Srbije. Na neki način taj pravac predstavlja tradiciju religiozne arhitekture, danas zvani moravska i raška škola. Drugi pravac koji se pojavio došao je sa Zapada (najviše barok) i biće prisutan prilikom restauracija pojedinih manastira.

Napuštaju se osnove u obliku detelinog lista (trikonhosa), a u korist jednobrodnih sistema.

U crkvama nestaju lukovi i stubišta, a zadržava se oltarska i eventualno pevnička apsida. Razlog za sve ovo je bio više nego praktičan. Barokne crkve su u svojoj suštini bile veoma jednostavni građevinski objekti bez mnogo ukrasa i sa mnogo unutrašnjeg prostora tako da je u njih moglo stati mnogo sveta, što je svakako bilo veoma bitno. S druge strane one su bile jednostavne za zidanje tako da su ih mogli graditi i domaći majstori koji su stajali manje novca nego strani.

Zapravo, barok je izvršio najveći uticaj na oblik zvonika, što će posredno dovesti do toga da se čitav manastirski kompleks (naravno, crkva najviše) usklađuje sa njime. Oni su po pravilu veoma visoki, imaju debele zidove, krstaste svodove sa širokim prostorima, a na svakom uglu ukrašeni su pilastrima.

U restauracijama s kraja XVIII i XIX veka fruškogorski manastiri izlaze sa građevinskim baroknim prizvukom. Taj (za mnoge nepovoljan) uticaj su uspeli najvećim delom da izbegnu Krušedol, Rakovac i Hopovo. Privina Glava i Jazak imaju u sebi nešto specifično pa bi se to moglo nazvati srpskim barokom.

Ikonostasi, kao jedan od najvrednijih delova manastira, takođe su tokom vremena pretrpeli mnogo izmena. Ikonostasi koji danas postoje u manastirima jesu isključivo iz kasnijeg doba (XVIII vek), dok iz najranijeg perioda nema gotovo ništa (izuzev u Krušedolu). Kako su bili rezbareni od drveta vremenom su istrunuli, izgoreli ili bili uništeni na drugi način.

Većina ih je iz XVIII veka sa neizbežnim uticajima baroka, a oni sami za sebe predstavljaju čitavu istoriju i to počev od majstora rezbara koji su ih pravili, pa sve do onih koji su ih oslikavali. On niskih kamenih ili mramornih ograda (gde su posebnu ulogu imale zavese na carskim dverima), a zatim drvenih sa plitkim rezbarijama koje su uokviravale ikone, ikonostas je uzrastao u najdekorativniji deo crkve. Kao završetak ikonostasa redovno se javlja velik krst sa slikanim Raspećem.

"Zavese carskih dveri behu nekada značajna vrsta crkvenih utvari, čijoj je izradi posvećena naročita pažnja, jer stari ikonostasi behu niski i imađahu samo dve prestolne ikone, a carske dveri na ovakvom ikonostasu behu veoma niske, te se tako mogla posvetiti velika pažnja izradi zavese na carskim dverima, pošto se iz hrama videla skoro u celini. Međutim, kada su uvedeni puni visoki ikonostasi i visoke carske dveri, izgubile su zavese sa carske dveri svoje pređašnje značenje." (L. Mirković)

Od kraja XIV veka ikonostas je imao dva reda ikona (do toga momenta samo jedan) ali već krajem XVIII veka pojavljuje se i treći pojas ikona gde su se prikazivali praznici (manastir Bešenovo).

Ikonografski repertoar se takođe vremenom menjao i proširivao (proroci, Srbi svetitelji, geneaološko stablo Hrista, starozavetne scene i Hristove parabole, Hristova stradanja).

Treba još napomenuti da su pojedine ikone na njima bile menjane tako da danas ne postoji ni jedan na kojem su ikone iz istog vremena.

Vizantijski zografi i barokni moleri

Prvobitni slikari (početak XVII veka) koji su oslikavali ikonostase bili su nazivani zografima i imali su sasvim skromne mogućnosti oslanjajući se uglavnom na vizantijske tradicije. Verovatno najpoznatiji zograf jeste Stanoje Popović kome se pripisuje rad za manastirske i parohijske crkve u Kuveždinu, Šišatovcu, Vrdniku, Privinoj Glavi, itd.).

NJih nasleđuju mnogo profilisaniji i kvalitetniji slikari (tzv. moleri), ali oni rade pod velikim uticajem baroka. Međutim, oni u svom radu ne preuzimaju barok bez svojih dodatnih zahvata tako da svojim radom stvaraju neku posebnu vrstu srpskog baroka koji kao da je proizašao iz rusko-ukrajinskog crkvenog baroka. To se posebno ogleda u tretiranju likova koji su rea-listički, prilično individualni, imaju portretski karakter, a sve sa nekim akcentom humanog. Odeća svetaca se prikazuje kako pada u živim naborima, bogato je ukrašena stilizovanim ornamentima, a bojama se veoma vešto daje izraz verskog oduševljenja. Svakako najpoznatiji majstori toga pravca su bili Stefan Tenecki, Dimitrije Bačević, Vasa Ostojić (radio u manastiru Rakovac), itd.

Iza njiz dolaze (druga polovina DžVIII veka) slikari koji se školuju u Evropi i koji sve ređe slikaju na drvetu posnim bojama, a sve više uljem na platnu. Svakako najpoznatiji su Teodor Kračun i Jakov Orfelin. Školovali su se u Beču, a u njihovim radovima se mešaju barok, rokoko, a na kraju i klasicistički momenti. Ova dvojica su izvršila veliki uticaj na kasnije slikare među kojima su naročito bitni Grigorije Davidović Opšić, Jefrem Isajlović, Grigorije Jezdimirović, Kuzman Kolarić (oslikao manastir Privinu Glavu). Grigorije Nikolić (autor ikonostasa crkve u Šidu) i Stefan Gavrilović.

Najslabije očuvana umetnost u manastirima je fresko slikarstvo. Sačuvano je u samo nekoliko manastira i sasvim je različite vrednosti. Najstarije freske su one u Velikoj Remeti, Krušedolu i Hopovu.

Gotovo redovno se neopravdano istiskuje umetnost opreme crkvenih rukopisnih knjiga minija-turama, koja je bila naročito razvijena tokom XVI i XVII veka. Istovetna je situacija i sa graverskim radovima gde se naročito isticao Hristofor Žefarović (1741. godine izdao čuvenu Stematografiju) i Zaharija Stefanović Orfelin (1726-1785).

 

 
| vrh strane | sadržaj broja |  

PRVI BROJ SRPSKOG NASLEĐA IZAŠAO JE IZ ŠTAMPE NA BADNJI DAN LETA GOSPODNJEG 1998.


[ novi broj | arhiva | kontakt | promena jezika ]
webmaster@srpsko-nasledje.co.yu


Copyright © 1998. NIP „GLAS“