Kako je tekao proces denacionalizacije Srba u zapadnoj Makedoniji?

UZALUDNA PETICIJA BROZU

piše: Miroljub Jevtić

I danas se odbija pravo sveštenicima SPC da posećuju vernike u Makedoniji. Tako srpski sveštenici ne mogu da uđu u hramove koje su gradili srpski srednjovekovni vladari. Dovršava se denacionalizacija Srba u zapadnoj Makedoniji, koju su započeli Bugari, nastavila Brozova Jugoslavija, a sad je sprovode izvesni šovinistički krugovi u Makedoniji.

U sadašnjoj Makedoniji, a posebno u njenom severnom i zapadnom delu uvek je postojala snažna srpska nacionalna svest. Sticajem istorijskih okolnosti došlo je do odnarodnjavanja ovog dela srpskog naroda, tako da sadašnji popisi u Makedoniji pokazuju veoma mali broj Srba. Koliki je to gubitak za srpski narod, ali i velika istorijska nepravda najbolje pokazuje izjava poznatog ruskog istoričara Volkova da se do 19. veka ne može govoriti ni o kakvoj makedonskoj naciji ili kulturi.

Na gubitak srpske nacionalne svesti uticala je umnogome i nebriga matice Srbije, a posebno je važan u tom smislu primer književnika Anđelka Krstića, autora više vrednih dela. Krstić je živeo i pisao za svoj srpski narod, a dočekao je da ga potomci svrstavaju u makedonske pisce i da moraju da ga prevode na makedonski jezik.

Ako je ovako prošao jedan uglednik može se pretpostaviti kako su prolazili obični, "mali ljudi" samo zato što su znali da su Srbi. Stoga nije slučajno što se i dan danas odbija pravo sveštenicima SPC da posećuju svoje vernike u Makedoniji, jer se zna da bi to ojačalo i probudilo srpsko osećanje. Posebno je tragično da se tako onemogućava srpskim sveštenicima da uđu u hramove koje su gradili srpski srednjovekovni vladari. Tako se dovršava ono što je u ovom veku denacionalizatorska Bugarska, Brozova i sada šovinistička politika pojedinih delova savremenog makedonskog društva činila za nestanak Srba na ovim prostorima. Normalno, ovo nikako ne treba shvatiti da iko normalan, pa ni autor ovih redova, danas negira postojanje makedonske države, niti pravo ljudi da se nacionalno izjašnjavaju kako žele, ali to, istovremeno, znači da i onima koji se osećaju kao Srbi, a autentični su stanovnici sadašnje Republike Makedonije, to isto pravo treba priznati.

Islamska vlast nije proiznavala nacije i stanovništvo je delila samo po verskom kriterijumu

Kraljević Marko, sin kralja Vukašina, stolovao u Prilepu: Na slici freska iz Markovog manastira (oko 1377. godine)

Kako je tekao proces denacionalizacije Srba? Veoma detaljne istorijske analize nastale krajem 19. i početkom 20. veka kada se sadašnja makedonska geografska teritorija nalazila u sastavu Osmanskog carstva pokazuju veoma snažnu srpsku svest velikog broja stanovnika dotične zemlje. Ovaj period je posebno važan jer su u to vreme na prostorima Makedonije delovali sa daleko jačom uporišnom tačkom od Srba i bugarski i grčki nacionalni delatnici. Obe struje su vodile snažnu antisrpsku politiku. Ali, Balkanski rat koji je 1912. godine doveo do oslobođenja Makedonije bio je najsigurniji dokaz snažne srpske svesti ali i srbofilstva svih Slovena u Makedoniji. Svi oni su srpsku vojsku dočekali sa bratskom ljubavlju kao svoje oslobodioce što najbolje pokazuje da i ogromna većina ljudi u Makedoniji u Srbima vidi svoju braću, isto kao što i Srbi Makedonce smatraju najbližim rodom.

Da bi se shvatilo u kakvim je uslovima tekla denacionalizacija Srba valja istaći sledeće. Do 1912. godine vladajući poredak u Makedoniji bio je islamski. A islam ne priznaje i ne poznaje pojam nacije. Zato je, sa strogo naučne tačke gledišta, sasvim pogrešno tadašnju islamsku vladavinu našim krajevima nazivati turskom. Jer ni sami Turci nisu imali razvijenu svest o svojoj nacionalnoj posebnosti u odnosu na ostale muslimane. Tekin Alp jedan od osnivača modernog turskog nacionalizma i panturcizma piše 1915. godine: "Do pre tri godine osmanski Turci gledali su sebe samo kao muslimane, i nikad nisu svoju naciju smatrali nacijom koja ima posebno postojanje. Anadolski seljaci su reč Turčin shvatali kao sinonim za Kizilbaš tj. crvena glava, tačnije čovek koji nosi crveni fes." Vidimo, dakle, da sve do oslobođenja Makedonije od "Turaka" Turaka ustvari nema. Odnosno, svi su muslimani Turci bilo koje da su etničke pripadnosti. Ali i svi hrišćani za državnu vlast nisu bili pripadnici bilo koje nacije već samo nemuslimani. Država koja nije priznavala naciju ni svojim državljanima normalno da nije priznavala ni potčinjenima. Ali tačnosti radi valja reći da je ovde reč priznavala netačna. Reč je o tome da se islamska država uopšte nije interesovala za naciju niti ju je zabranjivala niti ju je forsirala.

Sve stanovnike je delila prema verskom kriterijumu. Tako su svi pravoslavni bili milet-Rum tj. pravoslavni. Pošto su predstavnici pravoslavnih bili Grci koji su imali u svojim rukama Carigradsku patrijaršiju to su indirektno Grci bili privilegovani. Ali ta privilegija nije posledica forsiranja grčke nacije, već činjenice da su Grci bili nosioci najviših funkcija u crkvi. Oni su tu činjenicu koristili da bi sa verom širili i grčku svest i tako povećavali broj Grka na račun drugih. Tako je dolazilo do helenizacije: Srba, Albanaca, Cincara, Bugara, Arapa itd. Na području Makedonije to je dobilo odraza na povećavanje broja Grka među ljudima koji su stvarno bili srpskog etničkog porekla.

Rasrbljavanje Srba: Između Carigradske patrijaršije i Bugarske egzarhije

Do promene u verskim i nacionalnim odnosima dolazi posle stvaranja Bugarske egzarhije 1870. godine. Bugari se tada osamostaljuju od Carigradske patrijaršije u verskom smislu i osmanske vlasti priznaju novi milet-Bugarski. Na taj način Bugari dobijaju pravo da preko svoje verske organizacije šire svoju propagandu. Bugari počinju da formiraju svoje eparhije, parohije i škole. U ove institucije dovode svoje ljude. Tako se pored grčkih vladika pojavljuju i bugarski. Najveći gubitnici postaju - Srbi. Jer, grčki narod ne prihvata poziv da uđe u egzarhističke crkve, ali mnogi Srbi zbog bogoslužbenog bugarskog jezika koji im je bliži nego grčki prihvataju delovanje Bugara. Tako dolazi do odnarođavanja dela Srba i do bugarizacije. Osim njih bugarizaciji podležu i oni stanovnici Makedonije koji nisu imali jasno omeđenu nacionalnu svest. Ali, ako se uticaji Bugara i Grka na one stanovnike Makedonije koji su prihvatali njihovu delatnost može opravdati, ne može se pozitivno oceniti delovanje prema onima koji nisu bili Bugari. Tačnije, koji su jasno znali da su Srbi i koji su delovanje egzarhije doživljavali kao ograničavanje svojih sloboda. Na žalost, njihova borba da budu smatrani Srbima nije dala rezultate, jer ih Bugari nisu ostavljali na miru.

U jednom ondašnjem dokumentu koji je verno odslikavao stanje u Makedoniji stoji: "Srpsko se ime sistematski suzbijalo, a srpska narodnost potiskivala kako bi se, potisnuta i lišena svih pogodnosti za naporedno razviće sa drugim narodima u carevini, lakše uništila odnarodđavanjem." Tako su putem vere oni Srbi koji su prihvatili egzarhijsku vlast smatrani Bugarima, a oni koji su priznavali kanonsku patrijaršiju bili su određeni kao Rum-Grci.

Ali, uprkos takvoj propagandi i administraciji onaj deo stanovnika Makedonije koji je znao kojeg je etničkog porekla, tj. koji je bio svestan da je Srpstvo jedina nacionalna zajednica kojoj pripada, nije se dao. Bezbroj je istorijskih dokumenata koji to dokazuju.

Otvaranje srpskih škola u kosovskom vilajetu

Najvažniji rezultat u tom smislu bio je isposlovan delovanjem srpske vlade kod Porte u Carigradu. Tada je izdata carska zapovest kojom se dopušta otvaranje srpskih škola u kosovskom vilajetu. Evo šta kaže Svetislav Simić, ondašnji diplomata: "Od toga se doba datira živi pokret za otvaranje srpskih škola u celome vilajetu, naročito u Skopskom pašaluku, koji mu je sastavni deo." U Skopskom pašaluku koji obuhvata današnju Makedoniju i gde narod ima mogućnosti da bira između grčkih i bugarskih škola i nacionalne ideje, mnogi svesni da su Srbi i ništa drugo, traže za sebe srpske škole. Na taj način je načinjena breša u vladajućoj nacionalnoj politici islamske države. Jer, mimo verskog vladajućeg kriterijuma počinje uvažavanje i nacionalnog. U skopskoj eparhiji razvila se i snažna aktivnost da se na mesto mitropolita dovede Srbin, što je posebno jak dokaz srpske svesti naroda.

Zajedničkom akcijom Srba iz Makedonije i Srbije otvorena je 1894. godine gimnazija u Skoplju. Zajedno sa njom otvorena je i Viša ženska škola i tri osnovne. Među učenicima bilo je 16 đaka iz Skoplja, sedam iz Kratova, po šest iz Tetova i Kumanova, po pet iz Velesa i Kočana, četvoro iz Gostivara, po troje iz Debra i Kičeva, po jedan iz Štipa, Kruševa i Prilepa. Važno je istaći da je to vreme opšte bede i siromaštva i da je toliki broj učenika za ono vreme bio stvarno veliki i on pokazuje nacionalnu svest regiona iz kojih su učenici dolazili.

Borba za nacionalne interese često je imala teške posledice po one koji su je vodili. Tako je u Kumanovu došlo do sukoba između Srba i bugarski orijentisanih građana koji su podlegli uticajima egzarhije. Bugarska struja nije dozvoljavala Srbima ni da drže službu u crkvi pa čak ni da se sahranjuju na zajedničkom groblju. Srpski sveštenik Nikola morao je da se skloni u Srbiju da bi se spasao šikaniranja kojima su ga Bugarofili izlagali.

Otpor tetovskih Srba: srpska škola u Tetovu postojala je još 1847. godine

Posebno je značajan nacionalni i politički rad tetovskih Srba, koji se, danas, nažalost, gotovo uopšte ne pominju, čime im se čini velika nepravda. Tetovski Srbi oduvek su bili žestoki borci za nacionalne interese. Crkvenoškolski izvori tačno opisuju njihovu doslednu i neumornu borbu za prosperitet svog naroda. Srpska škola u Tetovu je postojala još od 1847. godine. A tada, znamo, škola nije bilo ni u mnogim mestima današnje Srbije. Učitelj u toj školi zvao se Naum, a njegov naslednik Sima. Sima je, što je posebno važno, Srbin iz tetovskog sela Odri i on je bio učitelj od 1847-1854. Simu je na mestu učitelja nasledio učitelj Đorđe iz sela Želče takođe iz tetovskog okruga. Zatim je sledio Jordan iz Velesa, pa Stojko Aćimović koji je učiteljevao od 1858. godine. Među učiteljima tetovske škole pominju se i Nikola Stojčić iz Svilajnca, Đorđe Lazarević iz beogradske Velike Ivanče, Lazar iz Svilajnca, zatim Agaton Đorđević koji je na učiteljsko mesto došao 1875. godine.

Prema ondašnjim izvorima tetovska škola je stalno radila uprkos smetnjama bugarskih i grčkih misionara. Posebno je važno da je mitropolit Grk ometao rad ove škole. Vladika Pajsije je poslao za učitelja svoga sunarodnika, ali je pod pritiscima tetovskih Srba taj učitelj morao da beži. Ova činjenica posebno govori o nacionalnoj svesti tetovskih Srba koji su riskirali sukob sa duhovnim ocima zarad očuvanja nacije i svetosavlja.

Tek 1878. u Tetovo dolaze bugarski učitelji. Do tada Bugara nije bilo u tetovskom kraju. Bugarštinu je, kako piše ondašnji autor "Balkanski" širio neki Stojan, pisar pomenutog mitropolita Pajsija, koji je ispod žita radio protiv vladike. Širenje bugarskih ideja najbolje će pokazati sledeći slučaj. Kada je tetovska crkva izgorela narod je u Carigrad poslao popa Serafima Popnikodinovića i trgovca Hadži-Gavru da izmole od vaseljenskog patrijarha dozvolu za obnovu hrama. Kako su rekli da nisu Grci već Srbi patrijarh je prema njima bio veoma neprijatan. Pošto je crkva bila u okviru vaseljenske patrijaršije, bilo im je nemoguće da zaobiđu patrijarha. Oni su na to otišli bugarskom egzarhu koji je preko njih video priliku da utiče na širenje bugarske ideje. Pošto su se vratili ovi poslanici su počeli da rade na širenju bugarske ideje. Naročito je podvajanjima doprinosio pomenuti Pajsije. To je dovelo do sukoba sa narodom. Sveštenici su se stavili na stranu naroda i Paj-sije ih je prokleo. Tako se narod priklanja egzarhiji. Koliko je bilo ogorčenje naroda vidi se iz podatka da je osam porodica doseljeno iz Bijelog Polja iz Crne Gore, koji sa Bugarima nemaju nikakve veze, počelo da u kuću prima bugarskog popa.

Kako je Broz tetovskim Srbima uskratio pravo na samoopredeljenje

Svoje srpsko osećanje stanovnici tetovskih sela jasno su iskazli i kada su dobili mogućnost da biraju između bugarske i novootvorene srpske škole. U selu Tajmišu, na primer, 1896. otvorena je srpska škola i seljani su prethodno oterali bugarskog učitelja. Iste godine otvorena je škola u selu Odri i Sretkovu. U selu Rogačevu srpska škola je po volji tamošnjih Srba otvorena 1897. godine. Posebno je zanimljiv slučaj sela Tudence gde je pored redovne nastave u srpskoj školi učitelj i 15 odraslih ljudi naučio čitanju i pisanju.

Crkva Svetog Marka, u Skoplju, zadužbina kraljeva Vukašina i Marka (oko 1371. godine)

Tako čuvana i negovana srpska svest uticala je da se mnoštvo Srba na ovaj ili onaj način uključilo u pripreme za oslobodilački rat. Mnogi od njih su stupali u komitske odrede koji su onih godina ratovali braneći čast i imanja Srba. Memoari voj-vode Vasilija Trbića posebno govore o tome. Kao takvi, sa radošću su dočekali oslobođenje 1912. i život u svojoj srpskoj državi. Bugari im to nisu oprostili. Žestoko su stradali i od 1914-1918. i od 1941-1944. godine.

Nažalost, umesto da im se prizna pravo na samoopredeljenje, kako je Josip Broz tada obećao, oni su protivno svojoj volji posle 1945. pripali Makedoniji. Mada su napisali peticiju da im se dozvoli prisajedinjenje Kosmetu, tetovski Srbi su bili odbijeni, njihovi najugledniji ljudi su maltretirani, što je pojačalo već izraženu emigraciju ka Srbiji, a naročito prema SAD. Danas u okolini Detroita ima više Srba iz tetovskog kraja koji jasno pokazuju ko su i odakle su. Umesto pripadanja Makedonskoj pravoslavnoj crkvi, koja tamo ima svoju eparhiju, oni su članovi Srpske pravoslavne crkve i grade svoju crkvu Sveta Petka Vratnica pod upravom paroha prote Stevana Petrovića